Bila seorang ayah meninggal dunia dan meninggalkan sebuah rumah, ramai membayangkan faraid seperti memotong kek: isteri dapat sekeping, anak lelaki dapat sekeping lebih besar, anak perempuan dapat sekeping lebih kecil.
Kita tak boleh potong ruang tamu untuk seorang waris, dapur untuk waris lain, kemudian bahagi tangga ikut pecahan faraid. Rumah ialah satu aset fizikal. Yang dibahagikan sebenarnya ialah hak dan nilai pemilikan terhadap harta itu — kemudian waris perlu menentukan bagaimana aset tersebut hendak diuruskan melalui proses pentadbiran pusaka yang sah.
Di sinilah banyak keluarga mula tersekat. Semua orang tahu “rumah itu rumah arwah”, tetapi tidak semua orang jelas siapa waris yang berhak, berapa bahagiannya, siapa boleh tinggal, siapa boleh menjual dan siapa perlu memberi persetujuan.
Rumah pusaka sebenarnya milik siapa?
Apabila pemilik rumah meninggal dunia, harta yang masih menjadi miliknya pada waktu kematian akan masuk ke dalam harta peninggalan. Bagi orang Islam, baki pusaka selepas urusan yang perlu diselesaikan akan dibahagikan kepada waris yang berhak mengikut hukum faraid.
Antara perkara yang perlu diberi perhatian sebelum pembahagian ialah kos pengurusan jenazah yang wajar, hutang si mati dan wasiat yang sah menurut ketetapan syarak. Selepas itu barulah baki harta diagihkan kepada waris.
Tiga perkara yang selalu bercampur
Kalau ada lima waris, adakah nama semua kena masuk geran?
Tidak semestinya penyelesaian akhirnya mesti satu bentuk sahaja. Yang penting ialah hak setiap waris dikenal pasti dan proses pembahagian dibuat melalui saluran yang betul.
JKPTG menyatakan pusaka orang Islam dibahagikan mengikut faraid. Pada masa yang sama, pembahagian secara muafakat atau persetujuan bersama boleh dibuat jika semua waris yang berhak bersetuju.
Ini membuka beberapa kemungkinan praktikal bergantung kepada keadaan keluarga, nilai rumah, baki pembiayaan, kemampuan waris dan keputusan dalam proses pentadbiran pusaka.
“Saya nak rumah tu. Saya bayar bahagian adik-beradik.” Boleh?
Secara prinsip, keadaan seperti ini memang boleh menjadi salah satu jalan penyelesaian. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan pernah menjelaskan bahawa seorang waris yang mahu membeli rumah pusaka tetap mempunyai hak faraidnya; nilainya boleh diambil kira dalam urusan pembelian tersebut.
Contoh mudah: nilai rumah dipersetujui RM500,000. Jika seorang waris mempunyai hak RM100,000 berdasarkan pembahagian yang telah ditentukan, hak itu tidak hilang hanya kerana dia mahu mengambil alih rumah. Tetapi jumlah sebenar, proses pindah milik, pembiayaan dan persetujuan pihak berkaitan perlu diurus secara formal.
Bayar duit sesama sendiri tetapi geran masih atas nama arwah, tiada perintah pembahagian, tiada rekod persetujuan dan tiada pindah milik yang sempurna boleh mencipta masalah baru bertahun-tahun kemudian.
Kenapa persetujuan semua waris sangat penting?
Sebab hak pusaka bukan ditentukan oleh siapa paling tua, siapa paling banyak berkorban atau siapa paling lantang dalam kumpulan WhatsApp keluarga.
Kalau keluarga mahu membuat pembahagian secara muafakat, JKPTG menetapkan bahawa semua waris yang berhak perlu bersetuju. Waris yang tidak hadir dalam perbicaraan juga mempunyai kaedah persetujuan formal yang ditetapkan.
Jadi ayat seperti “empat orang dah setuju, seorang je tak setuju” bukan bermaksud keputusan empat orang itu automatik boleh dilaksanakan sebagai pembahagian muafakat.
Rumah RM600,000 dikira pusaka kecil ke?
Pada masa ini, JKPTG mentakrifkan harta pusaka kecil sebagai harta peninggalan yang boleh terdiri daripada harta alih, harta tak alih atau kedua-duanya, dengan jumlah nilai keseluruhan tidak melebihi RM5 juta pada tarikh permohonan, tertakluk kepada kriteria yang berkaitan.
Rumah dan tanah dikategorikan sebagai harta tak alih. Permohonan pusaka kecil kini boleh dimulakan melalui sistem MyLAND.
Proses asas yang keluarga patut faham
- Kenal pasti semua aset si mati. Rumah, tanah, simpanan, kenderaan, pelaburan dan harta lain yang berkaitan.
- Kenal pasti waris yang berhak. Jangan buat andaian hanya berdasarkan “anak-anak sahaja”.
- Selesaikan perkara yang mendahului pembahagian. Antaranya kos pengurusan jenazah yang wajar, hutang dan wasiat yang sah.
- Mohon pentadbiran/pembahagian pusaka melalui saluran yang sesuai. Bagi kes pusaka kecil, permohonan boleh dibuat melalui MyLAND tertakluk kepada kelayakan.
- Tentukan cara rumah hendak diselesaikan. Kekal bersama, seorang mengambil alih, dijual atau melalui persetujuan lain yang sah.
- Daftarkan perintah berkaitan. Selepas Perintah Pembahagian atau Surat Kuasa Mentadbir diperoleh, dokumen perlu dikemukakan ke Pejabat Tanah untuk pendaftaran harta tak alih.
Kenapa pusaka rumah tak patut dibiarkan lama?
Sebab masalah biasanya tidak mengecil apabila dibiarkan. Ia membesar.
- Waris asal mungkin meninggal dunia dan melahirkan lapisan pusaka baru.
- Bilangan pihak yang perlu dijejaki dan mendapatkan persetujuan boleh bertambah.
- Rumah mungkin rosak atau terbiar kerana tiada siapa jelas siapa patut membayar kos.
- Ada waris mahu duduk, ada mahu jual, ada pula langsung tidak mahu terlibat.
- Nilai harta mungkin meningkat, tetapi konflik keluarga turut meningkat.
JKPTG sendiri mengingatkan bahawa permohonan pusaka wajar disegerakan antara lain untuk mengelakkan waris bertambah ramai akibat kematian berlapis, mengelakkan harta beku dan membolehkan aset dimanfaatkan oleh waris.
Kalau semua waris baik-baik, masih perlu buat secara formal?
Ya. Hubungan baik hari ini tidak menjamin keadaan yang sama sepuluh tahun akan datang.
Dokumen dan proses bukan tanda kita tak percaya keluarga. Ia adalah cara memastikan apa yang telah dipersetujui keluarga boleh dilaksanakan dengan jelas apabila berlaku kematian baru, perceraian, masalah kewangan atau perubahan generasi.
Soalan lazim
Adakah faraid bermaksud rumah mesti dijual?
Tidak semestinya. Faraid menentukan hak waris. Cara menyelesaikan aset rumah boleh berbeza bergantung kepada persetujuan, perintah pentadbiran, kemampuan dan keadaan kes.
Boleh tak seorang anak terus duduk dalam rumah pusaka?
Isu penggunaan rumah patut dibincangkan dengan waris yang mempunyai hak. Tinggal di rumah tersebut tidak secara automatik menjadikan seseorang pemilik tunggal.
Kalau semua waris setuju bagi rumah kepada ibu, boleh?
Pembahagian secara muafakat boleh dipertimbangkan jika semua waris yang berhak bersetuju. Persetujuan tersebut perlu diterjemahkan melalui proses pentadbiran dan perintah yang sesuai.
Kalau ada seorang waris tak setuju untuk jual?
Jangan anggap majoriti waris boleh terus mengetepikan haknya. Dapatkan nasihat pentadbiran atau undang-undang berdasarkan keadaan kes dan gunakan saluran rasmi untuk penyelesaian.
Di mana nak mula untuk pusaka kecil?
JKPTG menyediakan permohonan pembahagian pusaka kecil melalui MyLAND. Sebelum memohon, kumpulkan maklumat si mati, aset, geran/hak milik serta maklumat waris yang berkaitan.
Rumah tak boleh dibahagi macam kek. Tapi perancangan boleh dibuat sebelum ia jadi masalah.
Kalau Tuan/Puan ada rumah, tanah atau beberapa aset dan masih belum jelas bagaimana keluarga akan menguruskannya apabila kita tiada, mulakan dengan satu perkara: senaraikan aset dan fahami siapa yang akan terlibat dalam pentadbiran pusaka.
Islamic Financial Adviser & Islamic Estate Planner
“Aku tak jual. Aku bantu selesaikan.”
Siapa Waris Faraid Anda?
